Kalemegdan: Razvoj, značenje i očuvanje arhitektonskog nasleđa kroz vreme

U III veku pre nove ere na područje današnjeg Beograda dolaze Kelti - pleme Skordisci koji osnivaju naselje po imenu Singidunum. 

Naziv potiče od plemenskog imena Sindi i keltskog "dunum", što znači grad ili utvrđenje. Kasnije, početkom I veka nove ere, Rimljani podižu prvo vojno utvrđenje na mestu današnjeg Gornjeg grada. 

S vremenom, razvija se rimski vojni logor - kastrum, pravilnog pravougaonog oblika sa čvrstim bedemima. Ostaci rimskih zidina i danas se mogu videti u okviru tvrđave.

Tokom Velike seobe naroda Singidunum prelazi pod vlast različitih plemena i naroda - Huna, Gota, Gepida, Sarmata. 

U VI veku car Justinijan I obnavlja utvrđenje i jača granice carstva. Dolaskom slovenskih plemena, grad dobija novo ime - Beograd. Naziv se povezuje sa belinom krečnjačkog stena od kojih su građeni bedemi, koji su se isticali u pejzažu.

Beograd u srednjem veku

Tokom srednjeg veka grad je više puta prelazio između vizantijske i ugarske vlasti. Poseban uspon nastupa početkom XV veka, kada despot Stefan Lazarević dobija Beograd na upravu i proglašava ga prestonicom srpske države (1404). U tom periodu utvrđenje se širi, podižu se nove kule, bedemi i dvor dеспота u Gornjem gradu, a Beograd postaje jedan od kulturnih i političkih centara regiona.,

Osmansko i austrijsko doba

Nakon velike opsade 1521. godine, grad prelazi pod vlast Osmanlijskog carstva. Upravo iz tog vremena potiče naziv Kalemegdan, od turskih reči "kale" (tvrđava) i "megdan" (polje, bojno polje). Prostor ispred tvrđave koristio se za posmatranje neprijatelja, borbe i pripreme za odbranu. Drugo ime koje su Turci koristili, Fićir-bajir ("breg razmišljanja"), govori o posebnoj atmosferi ovog mesta.

Austrija u XVIII veku uvodi elemente baroknog vojno-inženjerskog uređenja, gradi bastione i zemljane nasipe, stvarajući jedno od najjačih utvrđenja u ovom delu Evrope.

Kalemegdan kao javni park

Od XIX veka tvrđava gubi vojnu ulogu, a prostor oko nje postepeno se pretvara u veliki javni park. Od 1891. formiraju se šetališta, drvoredi, aleje i vidikovci - nastaju Veliki i Mali Kalemegdan, omiljena mesta okupljanja Beograđana i posetilaca.

Danas se na Kalemegdanu nalaze:

• Vojni muzej

• Spomenik zahvalnosti Francuskoj

• Umetnički paviljon "Cvijeta Zuzorić"

• Crkva Ružica i kapela Svete Petke

• Zoološki vrt

• Rimski bunar

• Brojni kulturni i sportski sadržaji

Najpoznatiji simbol je spomenik "Pobednik", čuveno delo čuvenog vajara Ivana Meštrovića, sa pogledom na ušće i Novi Beograd.

Kalemegdan danas

Kalemegdan i Beogradska tvrđava predstavljaju spomenik kulture koji je od izuzetnog značaja i jedno od najposećenijih mesta u gradu. 

Prema procenama, godišnje ga obiđe više od dva miliona ljudi. To je prostor istorije, kulture, šetnje, druženja i odmora. 

Pogled sa Kalemegdana ostaje jedan od najprepoznatljivijih prizora Beograda.

Šta posetioci mogu videti na Kalemgdanu?

U okviru obilaska Kalemegdana i Beogradske tvrđave, posetiocima se pruža mogućnost da upoznaju više jedinstvenih istorijskih prostora koji čuvaju tragove različitih epoha u razvoju grada. 

Jedan od najposećenijih među njima je Rimski bunar, monumentalna građevina čija dubina, struktura i legenda o njegovoj nameni i dalje izazivaju pažnju i radoznalost. 

Nedaleko od njega nalazi se i Kula Nebojša, danas pretvorena u muzejski prostor. Nekadašnja odbrambena kula, kroz vekove je postala simbol borbe za slobodu, a danas predstavlja mesto na kojem se kroz stalnu postavku sagledava istorijska sudbina Beograda i njegovih stanovnika.

U prostoru Donjeg grada nalazi se Veliki barutni magacin, podzemni objekat namenjen čuvanju baruta i vojne opreme. Njegova hladna unutrašnjost i snažna arhitektura svedoče o vojnoj važnosti Kalemegdana u periodima stalnih opsada i ratova. Sa njim je u tematskoj celini povezan i Vojni bunker, koji dočarava savremeniji period vojnih dejstava i način na koji je Beograd bio pripreman za odbranu tokom turbulentnih istorijskih trenutaka.

Posebno zanimljiv deo tvrđave predstavljaju kazamati, nekadašnje srednjovekovne tamnice u kojima su prikazane sprave i metode kažnjavanja iz prošlih vremena. Ovaj prostor ostavlja snažan utisak jer pokazuje tamniju stranu istorije, ali ujedno podseća na težinu borbe za opstanak grada.

U Sahat kapiji danas se nalazi suvenirnica i galerija, koje čine kulturni kontrapunkt vojnoj prošlosti tvrđave. U suvenirnici se mogu pronaći publikacije, replike istorijskih predmeta i autentični suveniri, dok galerijski prostor donosi savremene umetničke postavke, povezujući istoriju Kalemegdana sa stvaralaštvom današnjeg vremena.

Kroz obilazak ovih lokacija posetioci ne samo da upoznaju arhitektonske i vojno-istorijske slojeve Beograda, već i doživljavaju Kalemegdan kao živi prostor u kojem se prepliću prošlost, sećanje i savremeni život grada. Ovo iskustvo omogućava da se istorija ne samo proučava, već i doživi – u ambijentu gde su vekovi ostavili svoj trag.

Projekat je finansiran iz budžeta Grada Beograda. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.