Geopolitički položaj Irana u 21. veku: Sankcije, nuklearno pitanje i uloga u aktuelnom regionalnom ratu - Sve što treba da znate o državi u koju gleda ceo svet (VIDEO)

Protežući se od Kaspijskog mora na severu do Omanskog zaliva na jugu, iranski krajolik je raznolik kao i njegova istorija, s pristupom ključnim vodenim putevima, uključujući Ormuski moreuz, kroz koji "teče" 20 odsto svetske nafte.

Iranska istorija duga je milenijumima, što ga čini jednom od najstarijih i kulturno najbogatijih nacija na svetu, kontinuirano naseljenom i uticajnom.

Koliko Iran ima stanovnika?

S populacijom od 92 miliona, Iran je 17. zemlja na svetu po broju stanovnika i površini.

Nominalni bruto domaći proizvod (BDP) Irana iznosi 418 milijardi dolara, što ga svrstava na 36. mesto po veličini ekonomije. Stopa nezaposlenosti iznosi oko 7,2 posto.

Stopa pismenosti odraslih u zemlji iznosi 89 posto, a pismenost mladih približava se 99 posto, iako se te stope razlikuju između ruralnih i urbanih područja.

Zemlja je bogata naftom i plinom, te je deveti najveći proizvođač nafte na svetu i treći najveći proizvođač prirodnog plina.

Površina Irana

Smešten u zapadnoj Aziji, Iran je druga najveća zemlja na Bliskom istoku nakon Saudijske Arabije i 17. najveća na svetu, s površinom od otprilike 1,65 miliona kvadratnih kilometara.

Iran deli kopnene granice sa sedam zemalja, od kojih je najduža s Irakom, a slede Turkmenistan, Afganistan, Pakistan, Azerbejdžan, Turska i Armenija.

Iran pokriva otprilike jednu šestinu kopnene površine SAD-a. Veliki je gotovo kao i američka savezna država Aljaska.

Površina mu je otprilike jedna šestina Evrope, otprilike jedna petina Australije, polovina Indije i oko 80 puta je veći od Izraela.

Vojska i oružje

Inventar iranske vojske uključuje mešavinu domaće proizvedene i uglavnom starije strane opreme uglavnom kineskog, ruskog, sovjetskog i američkog porekla (američka oprema nabavljena pre Islamske revolucije 1979.).

Takođe ima nešto vojne opreme iz Severne Koreje, uključujući male podmornice i balističke rakete. Poslednjih godina Iran dobija nešto novije opreme iz Rusije.

Iran ima odbrambenu industriju sa kapacitetom za razvoj, proizvodnju, podršku i održavanje programa vazdušnog, kopnenog, raketnog i pomorskog naoružanja.

Iranske oružane snage su podeljene između regularnih snaga (Arteš) i Islamske revolucionarne garde (IRGC). Arteš se prvenstveno fokusira na odbranu iranskih granica i teritorijalnih voda od spoljnih pretnji, dok IRGC ima širu misiju da brani iransku revoluciju od bilo koje strane ili domaće pretnje.

Iran ima do 600.000 aktivnih pripadnika oružanih snaga:

• 400.000 redovnih snaga Islamske Republike Iran (350.000 kopnenih snaga; 18.000 mornarice; 40.000 vazduhoplovnih/vazdušnih snaga)
• približno 150-190.000 pripadnika IRGC (100-150.000 kopnenih snaga; 20.000 mornarice, 15.000 vazdušno-svemirske snage, 5.000 specijalaca)
• 15.000 vazduhoplovnih snaga,
• 5-15.000 Kuds snaga za nekonvencionalno ratovanje
• procenjuje se da ima 90.000 aktivnih paravojnih snaga Basidž ("narodna milicija" za očuvanje režima i islamskih vrednosti), koji deluju u sastavu IRCG

Koje su etničke grupe u Iranu?

Iran je vrlo raznolika zemlja, i etnički i kulturno. Persijci čine otprilike 61 posto stanovništva, dok značajne manjinske grupe uključuju Azerbejdžance (16 odsto), Kurde (10 odsto ) i druge, poput Lura (šest odsto), Arapa (dva odsto), Baludža (dva odsto) i turkijskih grupa (dva odsto).

Iran pretežno čine šiitski muslimani, oko 90 posto stanovništva, dok sunitski muslimani i druge muslimanske grupe čine otprilike devet odsto. Preostalih jedan odsto uključuje otprilike 300.000 Baha, 300.000 hrišćana, 35.000 zoroastrijanaca, 20.000 Jevreja i 10.000 Sabejskih Mandejaca, prema podacima Grupe za prava manjina.

U pograničnim regijama poput Kurdistana, Huzestana i Sistan-Balučistana, etničke grupe igraju ključnu ulogu u oblikovanju etničke i verske raznolikosti zemlje, kao i njene regionalne politike.

Iako je persijski (farsi) službeni nacionalni jezik, u mnogim regijama širom zemlje govori se niz drugih jezika.

Ekonomija Irana

Iranski BDP po stanovniku za 2022. bio je 4.388 dolara, što je povećanje od 7,43% u odnosu na 2021. Sa 10% dokazanih svetskih rezervi nafte i 15% rezervi gasa, Iran se smatra "energetskom supersilom“.

Iran je 2015. potpisao nuklearni sporazum sa SAD, Velikom Britanijom, Francuskom, Nemačkom, Rusijom i Kinom - Zajednički sveobuhvatni plan akcije (JCPOA). Tim sporazumom Iran se obavezao na ograničavanje nuklearnog programa u zamenu za ukidanje sankcija. Međutim, nakon povlačenja tadašnjeg američkog predsednika Donalda Trampa iz nuklearnog sporazuma 2018, SAD je osnažio ekonomske sankcije Iranu i ograničio prodaju iranske nafte.

Iran se nadao da će postojeće sankcije zbog kontroverznog nuklearnog programa biti ukinute u pregovorima da se oživi dogovor sa velikim silama. Umesto toga, SAD i Evropska unija nametnuli su nove sankcije Teheranu zbog podrške Rusiji u ratu protiv Ukrajine i zbog brutalnog gušenja protesta protiv establišmenta kod kuće.

Ipak, Iran je kao Rusija, našao način da izvozi naftu u druge zemlje po jeftinijoj ceni, kao što je Kina. Kina je uštedela milijarde dolara kupujući naftu po sniženim cenama od sankcionisanih proizvođača Irana, Venecuele i, odnedavno, Rusije – zemalja koje snabdevaju skoro 30 odsto kineskog uvoza sirove nafte.

Od uvođenja sankcija svi građani suočili su se sa višim cenama robe, uključujući i hranu. Ukupni troškovi života su takođe izuzetno porasli, zbog čega je mnogima nemoguće da sastave kraj s krajem. Prosečan Iranac zarađuje oko 150-300 dolara mesečno, dok prosečna osoba srednje klase zarađuje oko 400-700 dolara mesečno, piše u izveštaju američkog "Centra Vilson" iz 2021.

Zbog povećanja životnih troškova i cena roba, posebno hrane, realne plate Iranaca više ne dostižu standard srednje klase, gurajući ljude u de fakto siromaštvo.

Gde su glavni centri Irana?

Većina od 92 miliona stanovnika Irana živi u zapadnoj polovini zemlje, gde se teren odlikuje strmim planinama uz plodne doline i rečne bazene koji prehranjuju veliki deo stanovništva.

Sa 9,6 miliona stanovnika, Teheran je glavni grad od 1795. godine i najveći u zemlji. Smešten je ispod planina Alborz, a istorija mu seže više od šest hiljada godina unazad.

Mašhad, na severoistoku, drugi je najveći grad u Iranu sa 3,4 miliona stanovnika i istorijom dugom više od 1.200 godina. To je važan verski i kulturni centar i dom svetilišta Imama Reze, koje privlači milione hodočasnika iz celog svijeta.

Isfahan, treći najveći grad, dom je za oko 2,3 miliona ljudi. Grad, star više od 2.500 godina, nekada je bio glavni grad Safavidskog carstva, koje je postojalo od 1501. do 1722. godine.

Iran je sa dolaskom Ajatolaha Hamneija ograničio prava žena i uveo totalnu kontrolu i nadzor medija, te su sa vešću o njegovoj smrti ljudi podeljeni na one koji tuguju i na one koji slave.

Iranci masovno stradaju od udruženih napada, a podsećamo da su gađali bolnice i škole u kojima je život izgubilo više od 100 mališana.

Podsećamo da su SAD i Izrael napali Iran i ubili njihovog verskog lidera Ajatolaha.