Opozicione stranke pokazuju visok nivo elementarnog neznanja: Kritike Memoranduma Vlade Srbije i SPC otkrivaju političke frustracije - Porez, sekularizam i neosnovane optužbe u centru spornog narativa

Dok iz Vlade Srbije poručuju da memorandum ne predstavlja automatsko osnivanje univerziteta, već okvirni dokument koji definiše početak institucionalnog dijaloga i daljih koraka koji tek treba da budu razrađeni kroz zakonske procedure i akreditacione standarde, deo opozicije je ovaj potez ocenio kao „opasno mešanje Crkve u obrazovni sistem“.

Među najglasnijima u kritikama našla se Liga socijaldemokrata Vojvodine (LSV), koja je u svom saopštenju iznela niz tvrdnji o navodnoj neustavnosti saradnje države i Crkve, kao i optužbe koje se odnose na poreski status verskih zajednica i ulogu SPC u društvu. Međutim, deo tih tvrdnji u javnosti je ocenjen kao pravno pojednostavljen, selektivan i faktički netačan prikaz važećeg sistema.

Istorijski kontekst koji se sistematski ignoriše

Razumevanje današnje uloge Crkve u Srbiji nije moguće bez istorijskog konteksta. Tokom perioda Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, verske zajednice su bile institucionalno potisnute iz javnog života, a značajan deo njihove imovine je nacionalizovan kroz državne procese koji su menjali vlasničke odnose u društvu.

Crkva je u tom periodu izgubila veliki deo svog obrazovnog, kulturnog i imovinskog uticaja, dok je verska nastava gotovo u potpunosti izmeštena iz javnog školskog sistema. Upravo zato današnje debate o ulozi Crkve u obrazovanju i restituciji imovine ne mogu biti posmatrane izvan tog istorijskog kontinuiteta.

Poreski status Crkve: između činjenica i političkih pojednostavljenja

Jedna od najčešće ponavljanih tvrdnji u javnosti jeste da Srpska pravoslavna crkva „ne plaća porez“, što u toj formi nije tačno i predstavlja pojednostavljen politički narativ.

Prema važećem poreskom sistemu u Srbiji, verske zajednice, uključujući SPC:

1. ne plaćaju porez na imovinu koja se koristi isključivo za bogosluženje i verske potrebe (crkve, manastiri, verski objekti)
2. plaćaju porez na prihode iz privrednih delatnosti, kao što su prodaja sveća, suvenira, izdavačka delatnost, turističke
3. usluge ili drugi oblici komercijalnog poslovanja
4. plaćaju porez na imovinu koja se izdaje ili se koristi u komercijalne svrhe
5. kao poslodavac plaćaju doprinose i poreze za sveštenike i zaposlene, uključujući penzijsko, zdravstveno i socijalno osiguranje

Dakle, sistem nije zasnovan na potpunom izuzeću, već na jasnoj podeli između verske delatnosti i tržišnih aktivnosti. Ovakav model nije izuzetak, već pravilo u velikom broju evropskih država, gde se verske zajednice ne tretiraju kao „van poreskog sistema“, već kao subjekti sa specifičnim statusom.

Međutim, u javnom diskursu se često zanemaruje ova razlika, pa se stvara utisak potpunog poreskog oslobađanja, što ne odgovara pravnom okviru.

Sekularizam nije zabrana Crkve

U osnovi cele debate nalazi se i često pogrešno tumačenje pojma sekularizma. Sekularna država ne podrazumeva isključivanje verskih zajednica iz javnog života, niti zabranu njihove institucionalne saradnje sa državom.

Sekularizam znači da država ne uspostavlja državnu religiju i da verske zajednice ne upravljaju državnim institucijama. Međutim, to ne isključuje saradnju u oblastima od javnog interesa, kao što su obrazovanje, kultura, humanitarni rad i socijalna politika.

Upravo zato u evropskoj praksi postoje različiti modeli odnosa države i verskih zajednica – od strožeg razdvajanja do modela saradnje u okviru jasno definisanih zakonskih okvira.

Evropska praksa: Crkva i obrazovanje nisu izuzetak, već pravilo u više država

Tvrdnja da Crkva "nema mesto u obrazovanju" ne odgovara realnosti evropskih obrazovnih sistema.

U Grčkoj, Pravoslavna Crkva ima značajnu i zakonom priznatu ulogu u obrazovnom sistemu. Verska nastava je deo školskog programa, a odnos države i Crkve je ustavno definisan kroz specifičan model saradnje, koji je duboko ukorenjen u istorijskom i kulturnom identitetu zemlje.

Slični modeli postoje i u Nemačkoj, gde je verska nastava u javnim školama ustavno garantovana i organizovana u saradnji sa verskim zajednicama, dok država zadržava nadzor nad obrazovnim standardima.

U Austriji, Italiji i drugim evropskim državama, verske zajednice učestvuju u obrazovanju kroz akreditovane programe, teološke fakultete i institucionalnu saradnju sa državom.

Drugim rečima, evropska praksa ne poznaje jedinstven model isključivanja Crkve iz obrazovanja, već širok spektar rešenja koja zavise od istorijskog razvoja i društvenog konteksta.

Univerzitet „Sveti Sava“ i pitanje akademske slobode

Kritike upućene na račun potencijalnog univerziteta često se svode na tvrdnju da „Crkva nema šta da traži u visokom obrazovanju“. Međutim, takav stav ignoriše činjenicu da u Evropi postoje brojni teološki fakulteti i univerziteti koji funkcionišu u okviru akreditovanih sistema visokog obrazovanja.

Univerzitet po definiciji jeste prostor pluralizma znanja, a ne isključivo ideološki neutralna ili sekularno homogenizovana institucija. U tom smislu, unapred diskreditovati jednu obrazovnu inicijativu bez analize njenog sadržaja predstavlja više politički nego akademski pristup.

Politička retorika umesto institucionalne rasprave

U javnom prostoru sve češće se umesto argumentovane rasprave koriste političke kvalifikacije i pojednostavljene tvrdnje koje ne uzimaju u obzir pravni, istorijski i uporedni kontekst.

Pojedine opozicione stranke u svojim saopštenjima nastupaju sa oštrim kritikama koje uključuju tvrdnje o „neustavnosti“ i „opasnosti“ saradnje države i Crkve, pri čemu se zanemaruje činjenica da slični modeli saradnje postoje širom Evrope i funkcionišu decenijama bez osporavanja sekularnog karaktera država.

Takav pristup ne doprinosi razvoju javne debate, već je svodi na ideološku polarizaciju, gde se složena pitanja obrazovanja, istorije i prava pretvaraju u političke parole.

Generalizacije umesto pravnih činjenica

Izjava Lige socijaldemokrata Vojvodine u kojoj se od države očekuje da "počne da sudi" navodnim krivičnim delima u redovima Srpske pravoslavne crkve predstavlja primer političke formulacije koja prelazi granicu institucionalne kritike i ulazi u zonu pravne nepreciznosti. Umesto konkretnog navođenja slučajeva, postupaka ili pravosnažnih sudskih epiloga, javnosti se plasira opšti zahtev zasnovan na nediferenciranim tvrdnjama, čime se stvara utisak kolektivne odgovornosti bez individualizacije i bez sudskog utvrđenja činjenica.“

 - U pravnom poretku zasnovanom na vladavini prava, krivična odgovornost ne može se izvoditi iz političkih saopštenja, niti iz opštih i neproverenih navoda, već isključivo iz rada nadležnih institucija i pravosnažnih sudskih odluka. Upravo zato ovakav pristup otvara pitanje standarda političke odgovornosti u javnom govoru: insistiranje na ‘pravdi’ bez preciznih pravnih osnova i konkretnih postupaka ne doprinosi borbi protiv zloupotreba, već proizvodi atmosferu optuživanja u kojoj se institucije ocenjuju na osnovu insinuacija, a ne dokaza.

Zaključak

Rasprava o ulozi Crkve u obrazovanju i njenom odnosu sa državom je legitimna i potrebna, ali mora biti zasnovana na činjenicama, a ne na političkim pojednostavljenjima.

Sekularna država ne podrazumeva isključivanje Crkve iz društva, poreski sistem u Srbiji ne znači potpuno izuzeće verskih zajednica, a evropska praksa jasno pokazuje da saradnja države i Crkve u obrazovanju nije izuzetak, već široko rasprostranjen model.

U tom smislu, javna debata bi trebalo da se vodi na nivou argumenta i prava, a ne ideoloških etiketa.