Kako je Tito zavadio Beograd i Pariz: Zbog Alžira je puklo savezništvo koje je Srbija devedesetih skupo platila

Srpsko-francuski odnosi u javnosti se najčešće pamte kroz slike savezništva iz Velikog rata, proboja Solunskog fronta, zahvalnosti Francuskoj i čuvene parole „Volimo Francusku kao što je ona volela nas“. Međutim, mnogo pre raspada Jugoslavije i ratova devedesetih, u odnosima Beograda i Pariza otvorila se duboka politička pukotina o kojoj se u Srbiji retko govori.

Ta pukotina nije nastala na Balkanu, već u severnoj Africi, u Alžiru.

Na današnji dan, 5. jula 1830. godine, francuske trupe ušle su u Alžir, čime je okončana vlast Huseina Deja, osmanskog vazala i poslednjeg vladara Alžira pre francuske kolonijalne uprave. Taj događaj označio je početak francuskog prisustva koje će trajati 132 godine, sve do 1962. godine.

Francusko osvajanje Alžira i kraj jedne epohe na Mediteranu

Francuska intervencija u Alžiru 1830. godine u savremenim raspravama često se posmatra isključivo kroz prizmu kolonijalizma. Ipak, istorijski kontekst bio je složeniji. Alžir je vekovima bio jedno od glavnih uporišta berberskih gusara, koji su napadali evropske i američke trgovačke brodove, zarobljavali posade i učestvovali u trgovini robljem.

Istoričari se i danas spore oko tačnih razmera tog fenomena. Procene Roberta Dejvisa, autora studije o hrišćanskim robovima u severnoj Africi, govore da je između 16. i 18. veka u ropstvo moglo biti odvedeno između milion i 1,25 miliona Evropljana. Drugi autori smatraju da su te brojke možda preuveličane, ali nema spora da je gusarska aktivnost severnoafričkih regentstava predstavljala ozbiljan bezbednosni i ekonomski problem za mediteransku plovidbu.

Francuska je 1830. godine vojno porazila Alžir, ali se prvobitna ekspedicija ubrzo pretvorila u dugotrajnu kolonijalnu vlast. Francusko prisustvo u Alžiru nije ostalo samo vojna operacija protiv gusarskih baza, već se razvilo u višedecenijalni sistem kolonijalne uprave, naseljavanja, represije i otpora lokalnog stanovništva.

Upravo ta dvostruka priroda alžirskog pitanja – bezbednosna za Francusku, kolonijalna za Alžirce – kasnije će postati jedan od ključnih sporova u međunarodnoj politici.

Rat koji je podelio Francusku, ali i udaljio Pariz od Beograda

Godine 1954. alžirski Front nacionalnog oslobođenja, poznat kao FLN, pokrenuo je oružanu borbu za nezavisnost od Francuske. Rat je trajao do 1962. godine i bio je jedan od najkrvavijih procesa dekolonizacije u 20. veku. U njemu su korišćene gerilske akcije, atentati, represalije, masovna hapšenja i brutalne metode sa obe strane.

Za Francusku, Alžir tada nije bio samo kolonija u klasičnom smislu. On je formalno bio deo francuske države, podeljen na departmane, sa velikom evropskom populacijom i ogromnim političkim značajem za unutrašnju stabilnost zemlje. Zato je podrška bilo koje strane sile alžirskim pobunjenicima u Parizu doživljavana kao direktno zadiranje u francuski teritorijalni integritet.

Upravo tu na scenu stupa Titova Jugoslavija.

Beograd je tokom rata otvoreno stao na stranu alžirskog pokreta za nezavisnost. Jugoslavija je FLN-u pružala političku, diplomatsku, medicinsku i materijalnu podršku. Ranjenici FLN-a lečeni su u jugoslovenskim bolnicama, alžirski kadrovi dobijali su obuku, a Beograd je postao jedna od važnih evropskih adresa za međunarodnu afirmaciju alžirske borbe.

Za jugoslovensko rukovodstvo to je bio deo šire strategije: izgradnja autoriteta u Trećem svetu, jačanje nesvrstanog pokreta i predstavljanje Jugoslavije kao države koja podržava antikolonijalne borbe. Za Francusku, međutim, to je izgledalo sasvim drugačije - kao neprijateljski potez zemlje sa kojom je postojala duboka saveznička tradicija.

Jugoslavija među prvima priznala alžirsku nezavisnost

Posebno osetljiv trenutak bio je 1961. godine, kada je Jugoslavija priznala alžirsku nezavisnost i pre njenog konačnog međunarodnog zaokruživanja. Prema dostupnim istorijskim izvorima, Beograd je to učinio 5. septembra 1961. godine, tokom prve konferencije nesvrstanih u Beogradu, čime je postao prva evropska država koja je priznala Alžir.

Alžir je formalno postao nezavisan 1962. godine, nakon sporazuma iz Evijana i referenduma o nezavisnosti. Simbolično, alžirski Dan nezavisnosti obeležava se 5. jula, na isti datum kada je 1830. godine počela francuska vlast nad tom zemljom.

Taj potez Jugoslavije u Alžiru je ostao zapamćen kao čin solidarnosti. Do danas se u alžirskoj javnosti povremeno ističe uloga Tita i Jugoslavije u podršci antikolonijalnoj borbi. Međutim, iz ugla francuske diplomatije, to je bio jedan od trenutaka u kojima se Beograd jasno svrstao protiv vitalnog interesa Pariza.

Da li je Beograd potcenio cenu tog poteza?

Iz današnje perspektive, ključno pitanje nije samo da li je Jugoslavija imala pravo da podrži dekolonizaciju. Imala je, kao što su to činile i mnoge druge države koje su posle Drugog svetskog rata gradile spoljnopolitički identitet na antikolonijalizmu. Pitanje je da li je Beograd razumeo cenu koju će platiti u odnosima sa jednom od najvažnijih evropskih sila.

Francuska nije bila mala kolonijalna sila na zalasku. Bila je nuklearna sila u nastajanju, stalna članica Saveta bezbednosti UN, članica NATO-a i jedan od stubova zapadnoevropske politike. Za malu ili srednju državu na Balkanu, odnos sa Parizom morao je da bude strateški važan.

Upravo zato deo istoričara i analitičara smatra da je jugoslovenska politika prema Alžiru, ma koliko bila ideološki dosledna u okviru nesvrstanosti, dugoročno doprinela slabljenju posebnog poverenja između Beograda i Pariza.

Srbi su se devedesetih često pozivali na savezničku prošlost sa Francuskom i pitali kako je moguće da se Pariz svrstao protiv srpskih interesa tokom raspada Jugoslavije. Međutim, francuska percepcija nije počinjala samo od 1914. ili 1918. godine. U njoj je postojalo i sećanje na Hladni rat, na Titovu politiku prema francuskom Alžiru i na činjenicu da je Beograd, kada je Parizu bilo najosetljivije, podržao njegovog protivnika.

To ne znači da se politika Francuske devedesetih može objasniti samo Alžirom. Na nju su uticali NATO, Evropska zajednica, nemačko ujedinjenje, raspad SSSR-a, ratovi u Hrvatskoj i BiH, međunarodna medijska slika i francuski unutrašnji politički interesi. Ali alžirska epizoda pokazuje da srpsko-francuski odnosi nisu pukli preko noći.

Od istorijskog savezništva do hladne realpolitike

Odnosi država ne počivaju samo na emocijama, spomenicima i ratnim uspomenama. Oni se grade i ruše konkretnim političkim potezima. Jugoslavija je podrškom FLN-u dobila ogroman prestiž u arapskom i afričkom svetu, ali je istovremeno ozbiljno narušila poverenje sa Francuskom.

Za Titovu diplomatiju, Alžir je bio dokaz da Jugoslavija ima globalnu ulogu i da može da bude glas antikolonijalnog sveta. Za francusku diplomatiju, to je bio dokaz da Beograd više ne razmišlja kao saveznik, već kao država koja je spremna da se, zarad sopstvenog ideološkog i međunarodnog pozicioniranja, suprotstavi interesima Pariza.

Zato se pitanje Alžira ne može svesti samo na romantizovanu priču o nesvrstanima, Titu i prijateljstvu sa Trećim svetom. Ono otvara mnogo ozbiljniju temu: koliko je Jugoslavija, gradeći globalni prestiž, potrošila deo istorijskog kapitala koji je Srbija imala u Evropi.

A taj kapital, kako se pokazalo decenijama kasnije, nije bio neograničen.