U ovoj srpskoj crkvi nalaze se znakovi zodijaka: Jedinstveni prizor koji i danas stvara zapitanost
U srednjovekovnoj srpskoj svetinji, koja se danas nalazi na teritoriji Severne Makedonije, sačuvana je jedinstvena freska sa znakovima zodijaka, planetama i kosmičkim simbolima, čije značenje i danas izaziva pažnju istraživača.
U manastiru Lesnovo, zadužbini vojvode Jovana Olivera, iz 14. veka, nalazi se jedan od najneobičnijih i najintrigantnijih prikaza u srpskoj i vizantijskoj srednjovekovnoj umetnosti – freska sa znakovima zodijaka, planetama, Suncem i Mesecom, oslikana u priprati (narteksu) crkve Svetog Arhangela Mihaila.
Ovaj prizor već decenijama izaziva pitanja: zašto se zodijak nalazi u pravoslavnoj crkvi?
Freska između astrologije i teologije
Prema savremenim naučnim istraživanjima, među kojima se ističe studija Ivane Lemcool, lesnovska freska ne predstavlja astrologiju ili gatanje već vizuelnu egzegezu 148. psalma ("Hvalite Gospoda sa nebesa… sunce i meseče, zvezde svetlosti").
U središtu kompozicije nalazi se Hristos, okružen anđeoskim silama, dok su oko njega raspoređeni znaci zodijaka i personifikovane planete, koje, kako tumače istoričari umetnosti, učestvuju u kosmičkoj hvali Boga.
Drugim rečima, zodijak u Lesnovu nije predmet obožavanja, već deo kosmosa koji slavi Tvorca.
Ikonografska inovacija bez presedana
Ono što Lesnovo čini jedinstvenim jeste način prikaza. Za razliku od kasnijih postvizantijskih primera, gde su zodijački znaci najčešće raspoređeni u krug kao dekorativni pojas, u Lesnovu su oni aktivni akteri: figure su okrenute ka Hristu, drže simbole i "učestvuju" u sceni.
Istraživači ukazuju da ovakav ikonografski koncept nema neposredne paralele u starijoj vizantijskoj umetnosti.
Posebnu pažnju privlače:
- Blizanci, prikazani sa spojenim nogama i isprepletenim rukama
- Kardinalni znaci (Ovan, Rak, Vaga i Jarac), povezani sa solsticijima i ravnodnevnicama
- Personifikacije vetra, vode nad nebesima, grada i snega, koje dopunjuju kosmički poredak
Helenističko znanje u službi hrišćanske poruke
Stručna literatura pokazuje da je lesnovska freska nastala u kulturnom miljeu u kojem se prepliću helenistička kosmologija i pravoslavna teologija.
Poznavanje antičkih i srednjovekovnih astronomskih rukopisa omogućilo je slikaru da preuzme jezik zvezda, ali da mu dodeli hrišćanski smisao.
U tom svetlu, planete i zodijak nisu sile koje upravljaju sudbinom čoveka, već znaci (signa) koji ukazuju na red u stvorenju, u skladu sa učenjem Svetog Jovana Damaskina, koji je jasno odbacivao astrologiju, ali prihvatao posmatranje nebeskih pojava kao Božijih znakova.
Carska ideologija i kosmički poredak
Ne treba zanemariti ni istorijski kontekst. Freske u Lesnovu nastaju neposredno nakon proglašenja Srpskog carstva 1346. godine, u vreme cara Stefana Dušana. Naučnici ukazuju da je ovakva kosmička vizija sveta mogla imati i ideološku dimenziju: prikaz univerzuma uređenog oko Hrista istovremeno potvrđuje i ideju božanski uređenog carstva na zemlji.
Zašto Lesnovo i danas intrigira?
Zato što je Lesnovo retka tačka susreta vere, nauke i umetnosti. Zodijak u ovoj srpskoj crkvi, koja se nalazi u susednoj Makedoniji, nije skandal, niti jeretička pojava, već svedočanstvo intelektualne dubine srednjeg veka, u kojem su nebo i teologija činili jedinstvenu celinu.
Upravo zbog toga, lesnovske freske i danas podstiču nova čitanja i potvrđuju da srednjovekovna umetnost Balkana nije bila zatvorena, već aktivni deo velikog vizantijskog i evropskog kulturnog prostora.
