Jeziva zagonetka Jadrana: Zašto je velika bela ajkula usmrtila čak 15 ljudi u Hrvatskoj, a u Crnoj Gori samo jednog?

Ajkule u Jadranu decenijama izazivaju strah, ali brojke pokazuju da je reč o izuzetno retkim slučajevima. Prema podacima iz Global Shark Attack File-a, u Hrvatskoj je zabeleženo 35 incidenata sa ajkulama, dok Crna Gora, nakon brisanja dupliranog i sumnjivog slučaja iz 1987. godine, ima dva zabeležena slučaja.

Razlika deluje velika, posebno jer se Crna Gora geografski nalazi na istočnoj obali Jadrana i deluje kao prirodna morska ruta prema Hrvatskoj. Ipak, odgovor nije u prostoj liniji kretanja ajkule, već u kombinaciji dužine obale, broja ostrva, istorijskih zona ribolova, prisustva tune i većeg broja ljudi u vodi.

Šta kaže evidencija: Hrvatska 35, Crna Gora 2

Prema agregiranim podacima koje objavljuje Shark Data Lab na osnovu Global Shark Attack File-a, Hrvatska ima 35 zabeleženih incidenata u periodu od 1872. do 2012. godine. Od toga je 15 slučajeva označeno kao fatalno, a najčešće pominjana vrsta u evidentiranim napadima jeste velika bela ajkula.

Kod Crne Gore, posle uklanjanja spornog slučaja iz 1987. godine koji se praktično preklapa sa pričom o Stevici Tomaševiću iz 1955. godine, ostaju dva slučaja. Prvi je iz 1914. godine, između Svetog Stefana i Budve, kada je ajkula ugrizla veslo i krmu ribarskog čamca, bez povređenih, što navodi Shark Data Lab u zapisu o incidentu kod Budve. Drugi je tragični slučaj iz 1955. godine, kada je kod Mogrena stradao student Stevan Stevica Tomašević čij uje priču istražio i dokazao portal Srbija Danas u serijalu tekstova 1, 2, 3 ,4.

Hrvatska ima mnogo veći "prostor kontakta" između ljudi i ajkula

Prvi razlog je geografija. Hrvatska nema samo dužu obalu, već i izuzetno razuđen arhipelag. Prema podacima enciklopedijskog portala Croatia.eu, duž hrvatske obale nalazi se 78 ostrva, 524 ostrvca i 642 hridi i grebena. To znači mnogo više uvala, kanala, plićaka, ribolovnih zona i mesta gde se ljudi kupaju, rone ili love ribu.

Ključ je u Kvarneru, Istri i starim tunolovnim zonama

Najvažniji trag vodi ka severnom i srednjem Jadranu, posebno ka Kvarneru i Istri. U naučnom radu Alesandra de Madalene, objavljenom u časopisu Annales, u analizi prisustva velike bele ajkule u severnom i srednjem Jadranu, navodi se da je veliki broj zapisa o velikoj beloj ajkuli vezan upravo za hrvatske vode, uključujući Kvarner, Split, Šibenik, Lošinj, Dubrovnik i Mljet.

De Madalena posebno ističe da „duga hrvatska obala, koja se sastoji od nekoliko ostrva, prolaza i malih zaliva, izgleda kao pogodna sredina za ovu vrstu”.

To je važan detalj, ajkule ne prate državne granice, već hranu i uslove. Velika bela ajkula je u Jadranu istorijski bila vezana za područja gde je bilo mnogo tune. U istom naučnom radu navodi se da su tune bile među omiljenim plenom velike bele ajkule, a da su u tom delu Jadrana nekada postojali razvijeni komercijalni tunolovi.

Zašto Crna Gora nije imala više zabeleženih napada?

Crna Gora jeste deo istog mora, ali nije imala isti istorijski "paket rizika" kao hrvatski severni i srednji Jadran. Hrvatska ima dužu i razuđeniju obalu, više ostrva, više starih ribarskih zona i mnogo više lokacija na kojima su se kroz decenije preklapali kupanje, ribolov, ronjenje i kretanje krupnih morskih predatora.

Drugim rečima, nije dovoljno da ajkula "prođe" pored neke obale. Da bi došlo do incidenta, mora da se poklopi više faktora: prisustvo velike vrste ajkule, plen koji je privlači, čovek u vodi, aktivnost poput plivanja ili podvodnog ribolova, kao i okolnosti koje povećavaju radoznalost ili reakciju životinje.

Global Shark Attack File objašnjava da ljudi nisu prirodan plen ajkula i da do ugriza najčešće dolazi iz radoznalosti ili odbrane, a ne zato što ajkule ciljano love ljude.

Upravo zato poređenje Hrvatske i Crne Gore ne treba čitati kao dokaz da je Hrvatska "opasna", već kao posledicu toga što je Hrvatska imala mnogo veći istorijski kontakt između ljudi i morskog ekosistema u zonama u kojima su velike ajkule bile češće beležene.

Više napada u Hrvatskoj ne znači veći rizik danas

Iako se obe države nalaze na istočnoj obali Jadrana, dostupni istorijski i naučni podaci ukazuju da je veći broj incidenata u Hrvatskoj posledica geografskih i ekoloških faktora, a ne nužno većeg prisustva ajkula danas.

• Mnogo duža i razuđenija obala – Hrvatska raspolaže znatno većim obalnim pojasom sa stotinama ostrva, kanala, zaliva i prolaza gde dolazi do kontakta ljudi i morskog sveta.
• Veći broj ostrva i priobalnih zona – brojna ostrva stvaraju složen morski ekosistem koji je kroz istoriju predstavljao pogodno stanište za veliku belu ajkulu i druge krupne vrste.
• Istorijski razvijen tunolov – severni i srednji Jadran, posebno područja Kvarnera i Istre, vekovima su bili poznati po bogatim populacijama tune, koja predstavlja jedan od prirodnih plenova velike bele ajkule.
• Više ljudi u vodi kroz istoriju – veći broj ribara, ronilaca, pomoraca i kupača povećavao je verovatnoću susreta čoveka i ajkule.
• Najveći broj istorijskih opažanja velike bele ajkule vezan je za hrvatske vode – naučni radovi beleže značajan broj susreta upravo u oblastima Kvarnera, Lošinja, Dalmacije i južnog Jadrana.
• Crna Gora ima kraću obalu i manje rizičnih zona – sa oko 293 kilometra obale i znatno manjim brojem ostrva, istorijski je postojalo manje situacija u kojima je moglo doći do kontakta između ljudi i velikih ajkula.
• Statistika obuhvata više od jednog veka podataka – razlika između Hrvatske i Crne Gore nastajala je tokom više od 140 godina evidencije, a ne u savremenom periodu.

Zbog svega navedenog, činjenica da je u Hrvatskoj zabeleženo više incidenata ne znači da je danas opasnija za kupače. Naprotiv, stručnjaci ističu da su napadi ajkula u celom Jadranskom moru izuzetno retki događaji, a istorijska statistika mnogo više govori o geografiji, ribolovu i ljudskoj aktivnosti nego o stvarnoj opasnosti za turiste na plažama Hrvatske i Crne Gore.