Krvavi mart koji se ne zaboravlja: Pre 22 godine započeo pogrom nad Srbima na Kosovu i Metohiji, svet gledao u tišini
Pre 22 godine, 17. i 18. marta 2004, dogodio se jedan od najtežih talasa nasilja nad Srbima na AP Kosovo i Metohija nakon 1999. godine – organizovani pogrom koji je ostavio duboke posledice po ljude, imovinu i kulturno nasleđe.
U dvodnevnom nasilju ubijeno je 27 osoba, među kojima 16 Srba, dok je više od 600 ljudi povređeno. Proterano je preko 4.000 Srba, a uništeno ili oštećeno na stotine kuća, kao i desetine crkava i manastira, uključujući i značajne spomenike kulture. Jedan zvaničnik KFOR-a tada je ove događaje opisao kao „Kristalnu noć“.
Kako je počelo
Neposredan povod za izbijanje nasilja bila je medijska kampanja u albanskim medijima, u kojoj je objavljeno da su trojica albanskih dečaka stradala u reci Ibar, navodno bežeći od Srba. Iako za te tvrdnje nije bilo dokaza, informacija se brzo proširila i izazvala snažne reakcije.
Predstavnici međunarodnih snaga ubrzo su saopštili da ne postoje potvrde da su Srbi odgovorni za tragediju, a kasnije je utvrđeno da je čitav narativ bio zasnovan na netačnim i neproverenim tvrdnjama.
Već 16. marta organizovani su masovni protesti, a narednog dana nasilje je eskaliralo širom Kosova i Metohije.
Talas nasilja
Napadi su se gotovo istovremeno dogodili u više sredina – u Kosovskoj Mitrovici, Čaglavici, Lipljanu, Obiliću, Prizrenu i drugim mestima. Na meti su bili srpski civili, njihove kuće, ali i verski objekti.
U Kosovskoj Mitrovici došlo je do sukoba na mostu na Ibru, gde su povređene stotine ljudi. U Čaglavici i okolini zapaljene su brojne srpske kuće, dok su stanovnici evakuisani uz pomoć KFOR-a.
Posebno su stradale pravoslavne svetinje. U Prizrenu su zapaljeni i uništeni brojni objekti, uključujući crkve i manastire od izuzetnog istorijskog značaja. Među njima je bila i Bogorodica Ljeviška iz 14. veka. Slična sudbina zadesila je i druge crkve širom pokrajine.
U mnogim sredinama srpsko stanovništvo je u potpunosti proterano, a pojedina sela i naselja ostala su bez ijednog Srbina.
Reakcije i posledice
Predstavnici međunarodnih misija ocenili su da je nasilje bilo organizovano. Tadašnji zvaničnici UNMIK-a i NATO-a govorili su o unapred pripremljenim akcijama, a pojedini su događaje okarakterisali i kao etničko čišćenje.
Tokom narednih dana raspoređene su dodatne međunarodne snage kako bi se situacija stabilizovala. Uhapšeno je više od 150 osoba, a kasnije su vođeni sudski postupci protiv dela učesnika u nasilju.
Prema dostupnim podacima, uništeno je ili oštećeno više stotina kuća i desetine verskih objekata, dok je kulturno nasleđe pretrpelo nenadoknadiv gubitak.
Pogrom iz marta 2004. godine ostaje jedan od najtežih događaja za srpsku zajednicu na Kosovu i Metohiji posle 1999. godine, sa dugoročnim posledicama koje su vidljive i danas.
